thế vai huzun

Istanbul: Hồi ức và thành phố, sau 16 năm vẫn là quyển tôi thích nhất của Pamuk. Phân nửa đó là tự truyện, nửa kia là tiểu luận về Istanbul - chính xác hơn, đó là cái nhìn của một đứa trẻ về Istanbul. Những suy ngẫm về hình ảnh, phong cảnh, sự sôi nổi của một thành phố trong cách cảm nhận của một đứa trẻ về thành phố đó [lúc nào nghĩ tới Istanbul của Pamuk, tôi cũng nghĩ đến hình ảnh mờ khói quá trình từ cậu bé thành chàng trai trẻ..., cô đơn nhìn qua một cái khung, cái nhìn xuyên ra vịnh Bosphorus với những chuyến phà] và tự truyện của nó

câu cuối của Istanbul "tôi không muốn là một hoạ sĩ, tôi muốn trở thành nhà văn", không lời giải thích nào cụ thể; nhưng Istanbul: Hồi ức và thành phố, gần như có thể nói rõ ràng tất cả. Tại những chương cuối của Istanbul, có thể nghĩ, nếu Pamuk chỉ viết những tiểu thuyết tình cảm trên phông văn hoá Thổ Nhĩ Kỳ, hay điển hình Istanbullu, thay vì những tiểu thuyết đậm màu lịch sử, nỗi buồn tiếc nuối đế chế Ottoman biến mất, sự phức tạp chính trị sắc tộc... cũng không khiến người đọc ngạc nhiên. Có một khung cảnh ngay mấy chương mở màn Istanbul, Pamuk mô tả bài trí phòng khách chung theo phong cách Tây phương trong dinh thự gia đình [mấy chục năm sau, hình như 50, Orhan về sống và viết tại đây, ngôi nhà, nơi được xem như trung tâm của một thế giới trong tâm tưởng của ông - như một lối thoát theo cả nghĩa bi quan và tích cực; nên tôi là người đọc, tôi cũng ám ảnh vị thế của ngôi nhà này gắn với vịnh Bosphorus của Istanbul và Orhan], nơi những ảnh được đóng khung, những món đồ như kỉ niệm, và các dịp đặc biệt, mọi người ở trong không gian đó, ăn uống chuyện trò ngắm nhìn chúng... trong con mắt của một nhà văn diễn giải cái nhìn của mình khi là một đứa trẻ, nơi đó chính là bảo tàng, nơi cuộc sống diễn ra với các nan đề, ta lấy các khoảnh khắc đặc biệt đóng khung nó, làm đông lạnh nó thì ta đang thách đố cái chết, sự lão hoá, bước đi của thời gian, hay ta đang [một lần nữa] quy phục trước nó - và, điều ấy khiến cậu bé Orhan khác [Orhan hồi bé có trò chơi biến mất, mở 2 cánh tủ gương ở bàn trang điểm của mẹ và thấy hàng loạt thằng Orhan khác cử động rung rinh theo Orhan mình và khi viết đến đoạn này, hẳn Orhan nhà văn cũng đang cố tóm lấy một thằng Orhan] trong nhà văn Orhan chán nản bực bội; đến đây, không khỏi nghĩ đến một tiểu thuyết nhiều tình yêu nhất, thuần tuý tình yêu của Pamuk [nó có khác gì đâu khai triển mấy chương cuối mối tình đầu của Pamuk]: Bảo tàng ngây thơ - cũng như hoàn toàn có thể nghĩ Istanbul là tiểu thuyết bán tự truyện: Giải phẫu nỗi buồn

Pamuk sinh ra trong một gia đình trung lưu có truyền thống làm kỹ sư cầu đường; sự nghiệp của ông nội Pamuk có thể khiến Pamuk tự tin nói, mặc cho hết lần này đến lần khác phá tán tài sản thì bố và các chú bác của Pamuk cũng không làm thế nào cho hết số cuả cải ông nội để lại; Pamuk học kiến trúc 3 năm và nghĩ mình sẽ là một kiến trúc sư vì là người nghệ sĩ tính nhất trong gia đình, đó là giải pháp thoả mãn mọi người trong nhà, còn hơn là làm hoạ sĩ toàn thời gian, điều mà mẹ Pamuk trết khiếp; nhưng khi đang học kiến trúc, Pamuk bắt tay viết tiểu thuyết - muốn trở thành tiểu thuyết gia trước khi biết mình sẽ viết gì. Điều này hết sức tự nhiên, vì dẫu sao, chạy trời không khỏi nắng. Sinh ra với người bố coi cuộc đời là nơi để tận hưởng vui thú, thế giới là hí trường, là sân chơi, ông cũng viết cũng từng dịch Valery sang tiếng Thổ [còn Pamuk thuở bình minh, khi còn nghĩ mình sẽ là một hoạ sĩ, Pamuk dịch Graham Greene], cũng có một thư viện riêng khoảng 1500 cuốn sách - quá đủ cho một nhà văn ở một đất nước như Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng những gì viết và dịch, ông khoá nó vào một chiếc valise, từ bỏ [như sau này Pamuk có diễn từ Nobel: Cái vali của cha tôi] khi bị chế nhạo bởi tầng lớp thượng lưu mà ông là thành viên; và người mẹ của Pamuk thì quá sắc sảo, luôn biết hoặc muốn là mình biết mình muốn điều gì [sau khi xuất bản Istanbul, mối quan hệ của Pamuk và mẹ, xem như hỏng, với anh trai thì còn rất thưa thớt; hình ảnh người mẹ và anh trai xuất hiện dày đặc, thậm chí cả ở các tiểu thuyết]. Istanbul cho thấy một Pamuk cô đơn và do dự [khác với Những màu khác, rất rõ ràng, đó là kiểu nhà văn rất có dục vọng và chiến lược văn bản]

Những màu khác, cũng sau gần từng ấy năm, đến giờ tôi đã có thể thoải mái đọc phần 2: Sách và đọc sách - về việc đọc của Pamuk. Trước đây, tôi đã kiên quyết bỏ qua, vì muốn bảo toàn việc đọc của mình khi tôi chưa đọc gì mấy, đã đọc được gì đâu, tôi không muốn ai khác vấy vào; trước đây, tôi có phần ngưỡng mộ sự đọc của Pamuk, nhưng bây giờ thì không còn được như vậy; Pamuk không phải một nhà phê bình, người đọc gì cho lắm [Pamuk quan niệm mỗi ngày phải làm một liều văn chương, liều ở đây tất nhiên là cả đọc và viết, nhưng dành cho viết những 10 tiếng một ngày, đều đặn, quả là thiên lệch, với Pamuk, viết văn dỡ bỏ mọi ưu phiền] đọc Pamuk viết về các tác phẩm có phần khiến tôi thất vọng, hơi đuội so với tôi hình dung. Phần 4: Sách tôi là đời tôi, phần này bây giờ đặc biệt hay với tôi, khi đã đọc lại vài quyển của Pamuk liền nhau; nghe tác giả nói về tác phẩm của mình luôn là điều gây tò mò cho người đọc và đây chính là lúc người đọc đọc tác giả và tác giả tiết lộ với người đọc - nếu hoạt động này mặt đối mặt, cả hai vị thế này dễ gây cho nhau những cú ngã ngồi, phi vụ thế vai này cũng tréo ngoe như 2 nhân vật trong Pháo đài trắng thôi. Ta hoàn toàn không nghĩ ý định và chiến lược văn bản của tác giả nhằm những điều ấy; cũng như tác giả vẽ bức tranh bằng văn bản không thể ngờ những người đón nhận chúng lại cảm và hiểu theo các hướng nằm ngoài, xa tít khỏi mục tiêu người sáng tạo nhắm đến [vẫn một câu cũ, các tác giả hay nói, chỉ mong mình trết đi để tác phẩm sống đời riêng nó và, biết đâu, để không còn phải nói phải lý đến cái mình viết ra :)]
[nếu cứ chăm chăm, nhất định muốn đọc người khác viết gì về các tiểu thuyết [việc này dở] của Pamuk, vì không biết viết gì, vì lười đọc, đọc không hiểu etc. có thể đọc luôn những bài Pamuk nói về tác phẩm của mình trong Những màu khác (gợi ý cho các bạn trả bài thày cô đấy, môi trường giáo dục thích việc í còn gì)]

Những màu khác tập hợp nhiều văn bản thuộc cả tiểu luận, tạp bút, truyện ngắn, những mẩu nhỏ, phỏng vấn, diễn từ, những khoảnh khắc, những ý nghĩ... như Pamuk nói Những màu khác là "một cuốn sách tạo thành từ các phân mảnh" như bản thân cuộc đời, không có ranh giới và do đó, có tính chất phân mảnh [chắc vì thế người ta thường cố gắng mang các ý nghĩa cho tác phẩm, như làm với cuộc đời :)))] mà nếu chịu khó để ý các chi tiết nhỏ, sẽ nhìn ra những cái Pamuk đọc nhiều hơn chính các bài trong phần liên quan đến sách và đọc sách của Pamuk. Ta có thể đóng vai như Orhan trong Kar đi theo lộ trình của nhà thơ Ka - một kiểu thế vai, tưởng tượng tất tật những chi tiết tạo nên bầu không khí văn chương này, thành hiện hữu

bài viết tôi thích nhất trong Những màu khác, lại không phải series viết về Dostoievski của tôi, hay series về các tác giả tôi cũng đọc... mà đó là 2 bài Pamuk viết về bố của ông, chương 2: Cha tôi [viết ngay sau khi bố của Pamuk qua đời] và diễn từ Nobel cuối sách: Cái vali của cha tôi - bố của Pamuk là một người đàn ông, tôi nhìn theo con mắt thích các mẫu nhân vật tiểu thuyết, tôi thích ông ấy, còn mẹ Pamuk tôi thấy mẫu nhân vật ấy thông dụng quá, không còn sức hút với tôi [Istanbul được Pamuk đề tặng cha, Gunduz Pamuk; ông mất 12/2002, khoảng năm 2000 Gunduz đưa cho con trai cái valise đen nhỏ đựng những gì ông viết, dịch khi trẻ và khi Pamuk hoàn thành tiểu thuyết đầu tay, chính ông Gunduz đã tiên đoán một ngày nào đó Orhan của ông sẽ thành pasha, sẽ giành giải thưởng]

tình trạng mơ hồ mà không khí những dòng tự truyện trong Istanbul và Những màu khác mang đến, có thể gọi tên là nỗi buồn theo từ của người Thổ Nhĩ Kỳ: huzun - nỗi buồn mang tính cộng đồng [chương 10 của Istanbul là một chương với riêng huzun]; nó không mang tính phân minh rõ ràng, mà che mờ, huzun làm tầm nhìn nhoà đi, như hơi nước nóng bốc lên làm nhoà mặt kính, ta viết và vẽ lên mặt kính đọng hơi, huzun tan ra và ta cảm thấy thoải mái, rồi lấy tay xoá bỏ tất cả, ta nhìn ra bên ngoài cửa kính. Cái nhìn, bản thân cũng mang huzun của riêng nó, nỗi buồn mà Istanbul ôm lấy như là số phận [huzun này hao hao một hình thức của nỗi buồn "buồn thiu" tristesse - thuộc quan sát của một người đứng bên ngoài, của một người Tây phương cảm thấy khi anh ta nhìn vùng nhiệt đới, trong Nhiệt đới buồn của Levi-Strauss] - "Cái đẹp của một phong cảnh nằm ở trong nỗi buồn của nó"

#Istanbul_Hồi_ức_và_thành_phố
#Những_màu_khác
#Orhan_Pamuk