Pan và Vic

[đọc Pan tại đây https://vitanova.vn/pan/]

thông thường tôi sẽ đọc theo thứ tự sáng tác, thì phải đọc Pan trước Victoria, nhưng vì Tiểu thư Victoria được in gộp cùng Đói, bản dịch Thái Bá Tân [không biết dịch từ tiếng Anh hay Nga; trong nhà tôi còn Victoria bìa cam của ĐT làm, cũng in lại bản dịch này thôi, nhưng tìm chả thấy đâu] nên tôi đọc luôn, ngoài ra còn một bản dịch khác cho Victoria, cũng tên Tiểu thư Vichtoria của Đào Minh Hiệp được dịch từ tiếng Nga [cả 2 bản dịch có nhiều chỗ hơi đột ngột ngỡ ngàng; chuyện này với phong cách của Knut Hamsun cũng không có gì lạ, nhưng đúng là có nhiều chỗ, thí dụ TBT thì dịch khuỷu tay, còn ĐMH thì cổ tay, rồi TBT thì dịch nhân vật há to miệng tự vỗ vào mông mình, còn ĐMH thì nhân vật há hốc miệng vỗ đùi etc. nhưng sau đó thì tôi biết rằng, ngay cả bản dịch sang tiếng Anh từ tiếng Na Uy của Hamsun cũng chịu mấy chục năm dịch vài chỗ sai ngớ ngẩn; nên... kệ đi, đôi ba chỗ dây dưa thôi]. Lý do chính tôi đẩy Victoria lên đọc trước Pan là tôi đang cố trì hoãn việc phải đọc qua màn hình; phải cay đắng thừa nhận, khi biết Pan có bản dịch tiếng Việt [mấy hôm trước tôi mới biết, rồi tôi nhớ ra, trong mail nào đấy của đơn vị xuất bản gửi, họ có nhắc đến Pan ở thư mục lưu trữ như một quyển sách không bán, nhưng tôi không thiết tha việc đọc qua màn hình nên tôi đã chẳng để vào đầu, cho đến khi được nhắc lại, link đọc Pan để ngay đầu tiên trên kia kìa] nhưng dạng ebook, tôi đã nghĩ ngay: thôi, có cớ bỏ qua không đọc, đỡ phải đọc; nhưng đang đà đọc, mất công xếp sách của tác giả ra, không cam lòng nhảy cóc bỏ qua. Thế nên lại đọc, dẫu đọc Victoria trước Pan

cả Victoria và Pan đều có cốt truyện chính xoay quanh cặp đôi yêu nhau; và có cấu trúc tam giác - trong toán học có dạng bài toán cơ bản đến kinh điển, chứng minh 3 điểm đã cho tạo thành 1 tam giác, tức là phải chứng minh 3 điểm ấy không thẳng hàng. Không thể tìm được bất kỳ nhân vật chính nào phẳng trong Hamsun, thế thì làm sao mà cấu trúc ba có thể cùng nhau thẳng hàng, cùng nhau thẳng thì một đường thẳng qua 3 điểm, vẫn có thể hình dung đường thẳng này là một tam giác có tọa độ đỉnh bị kéo dẹt trùng vào cạnh đáy, mà phẳng bằng nhẵn như thế thì lại không phải các nhân vật của Hamsun :))). Cấu trúc tam giác cứ thế được duy trì trong cả hai tiểu thuyết; luôn luôn như vậy, một nhân vật trong cấu trúc ba bị Hamsun kết liễu, tức thì một nhân vật khác thế vào duy trì cấu trúc tam giác ba người. Nói "tình tay ba" thì không phải ý tôi, nói thế là sai, tôi nói cấu trúc tam giác, vì chỉ có như vậy, trong lực co kéo chung của không khí truyện - cao độ của mỗi nhân vật được dựng nên tạo ra điểm xoáy trung tâm, từ đó, mới tạo ra độ mất trí của các nhân vật; mỗi nhân vật lại là tác nhân để hai người còn lại trong cấu trúc phát điên cộng hưởng lẫn nhau

Hamsun có cách tạo nhân vật và tình huống truyện có thể phát sốt đột ngột đến mất trí bất cứ lúc nào, không một bước chuyển tiếp hay báo trước. Phong cách viết diễn ra hết sức tự nhiên, tự nhiên đến độ nhiều lúc đọc, tưởng mình rơi vào truyện trong truyện của nhân vật nhà văn nhà thơ hay dòng hồi tưởng/cơn mộng của nhân vật - ma mị, bí ẩn, nồng nhiệt không kiểm soát của các câu chuyện thần thoại Bắc Âu [Goethe nói gì: ai muốn hiểu thi sĩ, phải về quê hương chàng]; trường truyện chính đang rất ổn định, thì một lát cắt ngang mạnh mẽ xen vào, gần như cố ý như một chuyển cảnh của kịch/điện ảnh làm tan lớp mù tâm lý nhân vật và khe nhìn của người đọc. Thí dụ, có một đoạn hiện lên bất chợt trong lúc Johannes của Victoria đang viết tiểu thuyết của mình, đó là cảnh một người bị xe ngựa va vào do anh ta đi như đang tìm cái chết - cảnh này làm nhớ ngay đến cảnh nhân vật tôi của Đói [chi tiết hàng cúc áo, ở Đói, nhân vật đã cắt hàng cúc áo mang đi cầm đồ nhưng bị từ chối]; hay một xen, một người đàn ông về bắt gian vợ mình - một xen bi hài kịch, hài kịch nổi trội, ngay khi tiên lượng trước xen đó và càng về sau, mạch của Victoria sẽ chỉ có bi kịch dồn đuổi tới...

những chương đầu của Pan làm tôi nghĩ đến Rousseau và Thoreau [thiên nhiên được vẽ trong Pan, như những vần thơ, sẽ thấy lại ở Dưới ánh sao thu]; tôi những tưởng những nhân vật, những người yêu nhau ở Victoria đã quá đủ cho tôi các màn hành hạ nhau một cách tinh vi, ngày càng tinh vi - làm sao có thể khác khi ngay từ bé, đứa bé trai đã nói với cô bé rằng sẽ không ai tốt với cô ấy như cậu ta, còn cô bé nói rằng cũng sẽ không có nàng công chúa nào yêu anh như tôi [trường đoạn mở đầu bằng cảnh Johannes lần đầu bước chân vào lâu đài, rất dễ nghĩ ngay đến tác phẩm sau này của Fitzgerald - Đại gia Gatsby], nhưng không, ở Pan vẫn là những chuyển động bí ẩn của tâm hồn trong vực thẳm mà mỗi nhân vật phải hứng lấy khi định mệnh ban cho - quá Dostoievski. Ở đây nhắc tới định mệnh/phần số, chỉ bởi "Pan, trong tín ngưỡng cổ đại Hy Lạp và thần thoại Hy Lạp, là vị thần của sự hoang dã, những người chăn cừu và các đàn gia súc, của tự nhiên và những ngọn núi hoang vu, của việc săn bắn và âm nhạc đồng quê và đặc biệt luôn gắn liền với các nữ thần" - như nhân vật chính Trung Úy Glahn tự nhận, chỗ của mình là ở núi rừng, không đi giữa xã hội vì không muốn mình phải là người nên là; còn về việc với các nữ thần thì, mắt nhìn như của con thú, nhìn như vuốt ve người phải nhận chúng..., hay tình cảnh cô gái thổ dân cứ bám Glahn ở phần Cái chết của Glahn là minh chứng cho định mệnh

hôm trước tôi có đọc một ý của nhà thơ nào đó nói ở lời đầu tập thơ: tự do chẳng là gì ngoài khoảng cách, giữa kẻ săn và con mồi; đó cũng là tình cảnh của viết thơ, khi ta săn đuổi thơ ca thì hóa ra lại bị thơ ca săn đuổi, tức là, ta vừa là kẻ đi săn vừa là con mồi; thơ ca chính là khoảng cách giống như tự do. Tôi nhớ ra rồi, nhà thơ đó là Bắc Đảo; ý: tự do là khoảng cách giữa kẻ đi săn và con mồi - tôi từng đọc cách đây mấy năm, trong Một thoáng ta rực rỡ của Ocean Vương. Tôi thích định nghĩa tự do này

theo dòng miên man, một người thuộc về tự do, cô độc nơi núi rừng như Thomas Glahn thì việc đi săn và trở thành con mồi, khoảng cách kề nhau như kê nòng súng tự bắn vào chân trái của mình, kê nòng súng bắn con chó mình đang vuốt ve, đứng ngay trước họng súng bạn cùng săn khiêu khích viên đạn chủ ý trúng con mồi vào đầu chứ không phải vào sườn... đó là định mệnh, dù có đang trên đường chạy khỏi nó hay không, chỉ cần quá khứ đuổi tới thì gặp định mệnh trên đường trốn chạy khỏi nó ngay

nhà văn không hoàn toàn lấy các chi tiết đời mình để làm bột gột nên cái gắn kết những gì mình viết ra; không hoàn toàn, các chi tiết có thể có thực, có thể không, có thể của chính họ, có thể vay mượn... nhưng cái không thể phủ nhận là cảm xúc đưa vào các chi tiết; từ đấy có thể lần ngược các chi tiết tiểu sử. Đói là trải nghiệm và tình cảnh không xa lạ trong một quãng đời của Hamsun. Victoria có thể cũng vậy, tên Hamsun là tên trang trại của tổ tiên Knut Hamsun, trong Victoria, nơi nhà của người xay bột gần với khu lâu đài là nơi chốn trở đi trở lại, lúc nào cũng mang một cảm giác thiết thân, gắn với mối tình tuổi trẻ; Hamsun có cô con gái được đặt tên Victoria; trong Victoria, nhân vật ông gia sư của Victoria với chuyện tình của mình và các tác phẩm nhét ngăn kéo [cùng những lời trong lần gặp cuối], đó có thể là một số mệnh khả thể nếu năm đó Đói không được xuất bản, thế giới không có Đói, không có Knut Hamsun, mà chỉ dừng ở Knud Pedersen

lối viết tự nhiên của Hamsun không ngại tạo ra những nhân vật mất trí, mất trí một cách tự nhiên thì độc giả, những con người gan dạ dũng cảm, tất nhiên, lãng mạn nữa [tôi không nói lãng mạn theo nghĩa lãng mạn :))))] mở các cánh cửa sống nhiều cuộc đời khác, thực tại khác... tại sao ta ngần ngại :). Rất nhiều khi đọc Hamsun, vừa qua một cao độ, rơi thẳng vào hố thấy Hamsun viết vụng, viết như bôi ra, nhưng tôi lại không thể né được nỗi tò mò: rồi cơn phẫn ngẫn, phát điên phát sốt sẽ được đẩy, đạt tới điểm nào. Thế nên... như đang là đây :)

ps. thôi tôi ngủ, sửa chữa tiếp tục sau, trời đang mưa, phải nhân lúc mưa làm tiếng ru

đói

hôm trước có nói, chỉ 16 trang đầu của Đói đã cứu tôi khỏi nạn mất ngủ. Ngay câu đầu Đói, đã biết nhân vật tôi ôm bụng đói đi lang thang vô tư khắp thành phố, một cuộc đời không phải anh ta không nhận ra, là mình đang xuống dốc từ từ, và càng lúc càng nhanh [tiên tri là nói từ quá khứ nói từ hiện tại] nhanh không gì cản lại nổi - rất Celine; nhưng con người này làm tôi thực sự yên tâm là ngay sau khi gấp sách lại, tôi có thể ngủ được ngay và luôn, là chi tiết anh ta mang cái áo gile đi hiệu cầm đồ, lấy 1 curon rưỡi, rồi hào phóng và ung dung cho ông lão tàn tật khốn khổ 1 curon với tâm thế là tôi nợ ông, ông cầm đi để tôi thoát ông, không ai quấy tôi nữa, đời chính ra không u ám lắm - đến đây thì đặc Dostoievski của Tội ác và trừng phạt và Bút ký dưới hầm và, cũng lại Celine. Chỉ qua trang 16 của Đói, tôi yên tâm, đây rồi thế giới Dostoievski của tôi, tôi yên tâm mình sẽ ngủ được vì người tiễn mình khỏi thế giới thực để vào thế giới của chìm xuống là một người có hứng Dostoievski

càng đọc về sau, càng thấy ấn tượng ban đầu nối Đói và Tội ác và trừng phạt nhạt đi so với Đói và Bút ký dưới hầm vì tâm lý nhân vật được đẩy tới tha hoá cuồng loạn, tự cười cợt nỗi ám ảnh nội tâm của mình, tự than khóc gọi một Đấng, tin tưởng vào kế hoạch của Ngài nhưng rất nhanh chóng nghi ngờ sự tồn tại của Đấng ấy; than khóc chấp nhận, ung dung nhẫn nhục chịu đựng sự xuống dốc mãi... nhưng nhất định vươn thẳng vai thẳng lưng sống với một cơ thể đói tới bệnh tật không thể thẳng ngực vì đau, kiêu hãnh tràn trề lừa mình phỉnh mình. Cứ như vậy, hết cơn đói này đến cơn đói khác, những biến đổi tâm lý cực đoan - hy vọng - tuyệt vọng - say sưa, vừa kiêu hãnh vừa mê mụ tự ti, vừa ung dung hào phóng dũng cảm vừa than khóc chịu đựng nhẫn nhục, vừa ngạo mạn tàn nhẫn ác liệt vừa dịu dàng tốt bụng... nối tiếp nhau mà không cần chuyển tiếp, một dạng quen với bấp bênh tra tấn, quen với đói và lấy đấy làm điều bình thường; là vì đói nên phát điên phát sốt, hay vì điên vì quá tỉnh quá mê mà sinh đói... không cần làm rõ, chỉ biết bản thân nhân vật tôi hiểu về chính mình rằng những khi nào ý nghĩ điên rồ đến, anh ta thấy mình cần đói thì mọi sự sẽ dễ thở hơn; nhân vật cô gái yêu anh ta cũng nhận ra điều ấy, khi anh no/khi vừa ăn xong thì còn tồi tệ hơn

để kể một câu chuyện anh nhà văn nhà báo kiếm sống bằng viết, bữa no bữa đói, mà chủ yếu là đói... đói dai dẳng lặp lại, đói quẫn trí triền miên [gặm một khúc xương thịt sống nôn hết lần này tới lần khác, nhai vỏ bào, nhá giày, cắn tay mình...] đói tới mức cái đói gây buồn nôn lộn tùng phèo ruột gan cho người đọc về nó... kể nó, nhiều người nhiều giọng có thể kể. Nhưng văn chương, anh kể một câu chuyện như bao chuyện con người vốn vẫn biết hoặc đã từng nghe về một người đói [nhưng mà, thời nay người ta có thực sự biết đói không, có thể biết đói là như thế nào không, cặn kẽ cái đói í... nghe xa vời quá, người ta tưởng lầm cái nhịn ăn là cái đói đấy thôi] nhưng kể nó thực đến khốc hại, cái đói ám ảnh không thôi, nó thực đến bạo tàn không cho người ta một đường lui, dồn người ta đến cùng đường tuyệt lộ để cho con mắt phải lõm sâu vào, lõm vào sâu cái tầng hầm kín nhất, tới cùng của con người... thì có thể, đến được đó, anh đang viết văn, viết tự nhiên, nó thoát khỏi kể chuyện thông thường

có rất nhiều chi tiết hay trong cái ác và tìm lại mình rồi lại tha hoá và lại bơi ngược dòng của nhân vật tôi, chỉ vì đói và không được đói; những chi tiết ấy không thiếu trong Đói, pha nào cũng gây sửng sốt cho người đọc vì Hamsun có thể chọn chi tiết không ngờ tới này ư, chọn nó thật à, có thể như thế được sao... nhưng chi tiết tôi thích nhất, cho tôi nhiều mối nối, là chi tiết ông chồng bà chủ nhà trọ rủ nhân vật tôi nhòm trộm lỗ khoá cảnh vợ ông ta và tay thuỷ thủ thuê nhà trọ đang quắp nhau, nhân vật tôi sau đó đã đi lối khác vào trong nhà và lên lại phòng cũ của mình, ngồi ngay gần cửa, để viết... rồi sau đó cầm 10 curon được cho, ném vào bà chủ nhà để trả nợ như đã nói, trả dư như cho, không trách cứ, không mỉa mai phẩm hạnh, không hẳn tức giận, không hẳn bẽ bàng, cũng không hẳn muốn thoát khỏi nguồn gốc tờ tiền ấy... không có gì quan trọng nữa, đơn giản là muốn được đói, được rảnh háng đi

một chi tiết tôi cũng thích nữa, chi tiết cò quay với bà bán bánh, thực sự cò quay, con người này không dễ sống gần :)) [không lạ khi có vụ phát xít]; hay chi tiết với cô gái làng chơi, đoạn thoại và thái độ của nhân vật tôi khiến tôi muốn cười, cười hạnh phúc của một người nghe câu chuyện được kể; cũng gần tương tự là cảm giác ở chi tiết buổi gặp trong nhà, của nhân vật tôi và cô gái, anh ta và cô gái đã vật lộn đúng nghĩa, đọc nhau trong tình cảm, suy nghĩ, tình cảnh của nhau... một nhà văn kể chuyện tình yêu như thế này ư, hạnh phúc vì là một người đọc

sau đó tôi đi tìm Knut Hamsun xem mặt nhà văn thế nào; khi nhìn ảnh, tôi thấy đúng như tôi hình dung về nhân vật tôi, sống mũi, khổ ngang mặt ứng gò má, miệng, kiểu tóc đeo kính... thấy quen lạ thường; Đói chắc chắn chính là quãng đời Hamsun từng qua, sự dai dẳng đói ấy không lạ khi Hamsun sống dai, thích công việc tay chân [người nào hay hoá điên vì nghĩ, vì nhận được quá nhiều tín hiệu, nhìn thấy quá nhiều... thì nên để cơ thể được đói và phải làm việc tay chân nhiều vào; như cảnh cuối của Đói, nhân vật tôi lên tàu sang Anh, nói với thuyền trưởng: làm việc nhiều tốt cho tôi, tôi thích các công việc nặng nhọc]

nhưng cái tôi băn khoăn nhất khi đang đọc Đói [còn chuyện nối các nhân vật vào nhau như trên tờ giấy đã hiển hiện ra kia, viết ra các đường nối chỉ là sắp đặt lại một cái đã biết, biết là biết, viết ra và dẫn trong đầu các chứng cứ chỉ là chứng minh lại một cái đã biết, mặc định đúng thôi] là NTN dịch Hamsun ư, ngay từ lời đầu Dưới ánh sao thu, tôi đã băn khoăn rồi, đọc Đói rồi, lại càng băn khoăn lựa chọn dịch này

hiến đăng sứ

tập truyện gồm 5 truyện ngắn [Hiến đăng sứ có thể xem là truyện dài], tựu trung 4 trong 5 truyện là những truyện mang không khí giả tưởng phản địa đàng, bối cảnh Nhật Bản [thế giới loài người nói chung] sau những thảm họa như nổ lò năng lượng hạt nhân, thiên tai sóng thần động đất, ô nhiễm môi trường, khủng hoảng sinh thái etc. khiến Nhật Bản tỏa quốc, cắt đứt với thế giới bên ngoài [các nước đóng cửa với nhau, chuyện này đâu có gì lạ nữa]. Thế giới ấy, người già thì khỏe mạnh và chịu bất hạnh không thể chết, phải sống để chứng kiến quá trình những đứa trẻ sinh ra đã bệnh tật yếu ớt, người già phải chứng cho những cái chết yểu của những đứa chắt gọi mình là ông cố/bà cố [đàn ông mãn dục sớm, mỗi người có vài pha đổi giới tính, đàn ông thì nữ tính hóa, phụ nữ thì ngày càng nam tính hóa]. Không chỉ vậy, tuổi thọ của từ ngữ cũng dần ngắn đi; từ ngoại lai biến mất cùng tỏa quốc, không có người kế tục thì từ ngữ cứ thế trở thành tử ngữ, nhiều từ cổ lỗ cũng dần biến mất khi còn không có cả từ kế tục [ngôn ngữ biến mất, tìm kiếm ngôn ngữ khi một đất nước đã không còn... sẽ gặp lại ở Rải rác khắp nơi trên mặt đất, mấy hôm nữa tôi quay lại đây]

truyện thứ năm, câu chuyện còn lại, Tháp Babel của các loài vật - được viết dưới dạng kịch 3 màn với các nhân vật là các con vật chó mèo gấu sóc cáo thỏ... với bối cảnh các con vật học tập ăn vận tập tính như con người, chúng sống bắt chước lại những gì chúng nhớ, hiểu về con người, còn con người lúc này là các hồn ma bóng quế trong mắt chúng vì đã tiêu vong. Một trong những câu thoại cuối màn 3, chúng nói con người thiếu ngủ nên đổ bệnh và sống phần đời còn lại trên giường; rồi thì sau thế kỷ 21, tất cả con người đều trở thành nô lệ, làm việc từ sáng tới khuya etc. [lúc đọc đến mấy câu này, tôi nghĩ tôi đang nạn mất ngủ đây, mất ngủ nên thiếu ngủ, cần gì tới sau thế kỷ 21 nữa]... truyện thứ 5 này có cái kết ý tưởng có thể dựng luôn thành kịch; hình dung cảnh cuối diễn ra, những câu hỏi chồng bè vào nhau, những từ điển những ngôn ngữ không thể hiểu lẫn nhau như tháp Babel rải rác tứ tán khắp nơi như tìm người hiểu chúng dụng chúng... đến người không thích xem trình diễn như tôi, cũng muốn nó được dựng, dẫu tôi cũng biết, trí tưởng tượng về một vở kịch qua các dòng chữ, với tôi, luôn sống hơn một vở kịch bày trước mắt, để xem nhìn

trong tập Hiến đăng sứ, truyện tôi thích nhất, dễ hiểu thôi, là truyện Hiến đăng sứ [The Emissary/The last children of Tokyo; bản Hiến đăng sứ, dịch từ tiếng Nhật, Yoko Tawada viết song song tiếng Nhật, Đức, tôi biết có bạn sẽ đọc tiếng Đức đấy]. Trong lúc đọc truyện này, rất nhiều khi tôi dừng vài giây để tự hỏi mình, đây có phải truyện Nhật hiện đại tôi thấy hay nhất trong mấy năm qua không nhỉ, cho đến cuối cùng, tôi còn hào phóng cho là hay nhất trong tận 10-15 năm qua tôi đọc mảng Nhật hiện đại; lý do cho sự hào phóng đó, không hẳn là sự uyển chuyển ngữ nghĩa các từ, các ngôn ngữ của Tawada, càng không phải sự ăn nhau các chi tiết hay mạch truyện, mà có lẽ bởi sự linh hoạt của các thế giới Tawada dựng nên khi thực khi giả tưởng trong cùng một tương lai vô định người đọc phải hứng chịu, trong vẻ khuất phục hoàn toàn

mặc dù hào phóng như vậy, chứng tỏ là thích đúng không. Thế nhưng, Tawada không đẩy được tôi khỏi vũng lầy mất ngủ, thế nên 2r sáng rồi, tôi vẫn cầm đt lạch cạch đây, nằm ngáp như nghiện, nhưng tắt đèn thì... không sao giấc ngủ đến. Thế nên tôi lại bật đèn, sờ đến Đói của Hamsun, được 16 trang, tôi nghĩ ngay, cuối cùng cũng có người làm tôi quên đi th uế má luật lá, có thế nào thì cuối cùng ai cũng có lúc lao dốc không gì cản nổi cơ mà, đời mà, phải ung dung như nhân vật của Đói chứ :)

sinh học xã hội

Về bản tính người là công trình sinh học xã hội của nhà sinh vật học và tự nhiên học người Mỹ Edward Osborne Wilson; sinh học xã hội nghiên cứu có hệ thống về cơ sở sinh học của mọi hình thức tập tính xã hội ở các sinh vật, trong đó có con người. Nếu hiểu sinh học xã hội là lý thuyết cho rằng hành vi con người được quyết định bởi các gien hoặc ít ra, chịu ảnh hưởng lớn từ các gien - sinh học, chứ không phải học tập, nhận thức - ý thức mà có... thì cũng không sai. Cái gì còn tồn tại qua các đợt biến chuyển thì hẳn là nó phải cần thiết, phải đủ mạnh thì mới còn tồn tại, những cái khác dần được điền vào di sản sinh học [cái còn lại luôn mang theo các câu chuyện về cái trở thành di sản]

nhưng con người lại có những nan đề, như David Hume đặt ra: tinh thần của con người hoạt động như thế nào, tại sao nó hoạt động theo cách này mà không theo cách khác, rốt cuộc, bản tính tối hậu của con người là gì

là người, thì có cần hiểu bản tính người không, hay cứ tự nhiên để thực nghiệm mở mắt cho chính mình nhìn mình và mắt mình mở to nhìn xã hội người. Dẫu vẫn biết người là những khối phức hợp môi trường, gien - sinh học tác động tới hành vi xã hội; không hành động, ý chí nào thoát được tự nhiên, gien, và hiển nhiên của ý niệm mênh mông mang tên định mệnh... nhưng, tại sao tôi vẫn dùng mấy ngày tâm trạng chán mớ đời này để đọc một quyển sinh học xã hội đau đầu trong khi biết rõ không có đâu, câu trả lời rõ ràng cho các nan đề; và, tại sao lại cần câu trả lời. Là tôi đang không đầu hàng hả, tôi đang chấp nhận thách thức để tiếp tục khám phá và giải quyết các nan đề làm người à. Thật cố chấp, đau hết cả đầu [may mà lúc này tôi đọc luôn, vài năm nữa chắc tôi vứt luôn chứ đọc gì; tôi phải thực sự kỷ luật với việc giữ sách gì quanh tôi]

xong rồi chiều nay đọc nốt quyển Vườn thú người [hôm qua đọc Vượn trần trụi, đều của nhà động vật học người Anh Desmond Morris; tác giả Về bản tính người và tác giả bộ đôi vượn trần trụi này same same tuổi nhau, 1929 và 1928], nó đúng quan điểm tôi vẫn luôn nghĩ, rằng môi trường sống hiện nay của con người, cái được cho là văn minh, phát triển tinh tế, thậm chí còn không giống một khu rừng nhiệt đới bằng bê tông như được ví von, mà giống vườn thú người nhiều hơn. Cuộc sống đô thị, man rợ được bọc nhiều lớp giấy thơm để trở thành văn minh thay đổi tập tính con người thế nào; tất nhiên mức độ văn vở ấy của xã hội thì con người sống trong nó làm sao lại không gia tăng bạo lực và lo âu được. Còn cần tìm nguyên nhân sự căng thẳng giữa cấu tạo sinh học hay những gì thuộc về sinh học và văn hoá, ý thức của chúng ta hay sao

nhìn con vật người - vượn trần trụi trong tình yêu, công việc, chiến tranh... với tất cả những gì nền tảng nhất của nó: các tập tính chịu ảnh hưởng của gien sinh học, của quá trình phát triển từ các di sản sinh học - là họ hàng của con vượn. Bóc tách nó khỏi mác văn minh khoác các lớp ngoài, ta nhìn nó ăn, ngủ, tán tỉnh bạn tình, yêu đương, giao tiếp xã hội, làm đỏm tô vẽ bản thân, chơi trò chơi gia đình, trò chơi quyền lực thống trị và chiến tranh... quyển sách không cho thấy con vật người từng ở thiên đường, bị đuổi khỏi thiên đường, là thiên thần sa ngã - không đâu, đấy là ý nghĩ của ta trong một chuyển động lãng mạn thôi, khi trong bầu không khí văn chương chẳng hạn; nó chỉ cho thấy một con vượn tiến hoá, lên ngôi, dẻo dai như cái nhìn của Darwin, thêm các giọt nghị lực và tưởng tượng nữa. Đấy chính là con vật người - vượn trần trụi

đến đây, quay trở lại quyển đầu tiên tôi đọc và nỗi đau đầu của tôi; tại sao, tại sao chứ, con vượn trần trụi này rốt cuộc có nguồn gốc như vậy, sống trong xã hội mà nó dựng nên như vậy, thì tại sao tôi cố chấp cần hiểu, cần các lời bủa ra khi các nan đề về con người, được nghe thấy
thật sự ngu si 🙂 [Milan Kundera nói rồi mà]

ps. quả tình là khi viết ra những gì lởn vởn trong đầu, tôi qua cơn chán mớ đời thật; dù tôi biết, ngay sau đó, rồi tôi lại chuẩn bị vào phase chán mớ đời tiếp và tiếp. Có chơi có nghiện, có nghiện có chịu 

avoidant

hạn chế, tránh gần gũi người khác, giữ khoảng cách các mối quan hệ, thoải mái hơn khi ở một mình, sợ kết hôn sợ sinh con vì sợ trách nhiệm sợ sự hiện diện luôn luôn của người khác bên mình, nhạy cảm... điển hình của nhân cách tránh né. Type người này dường như đang phân nhánh một loài mới từ nhân loại đã tồn tại bấy lâu

niềm an ủi của những người này là chìm vào việc đọc những thế giới tưởng tượng do người khác viết ra. Hay là, công việc phù hợp với họ là ở một mình trong căn phòng, để viết, thế giới mộng tưởng mà họ thoải mái một mình, không thấy phiền hà, thay thế cho thế giới hiện hữu mà họ luôn cảm thấy bị gánh nặng phiền toái tròng vào cổ. Một nơi chốn nữa là nơi tránh xa thế gian, đi tu, chẳng hạn thế; lên núi chim kêu vượn hót, hay ra đảo uống nước dừa với khỉ, đều tốt, miễn là ít người, càng ít càng tốt. Một nơi nữa kết thúc mọi phiền toái mà nhiều người thuộc type này đã chọn [thành công hay không, còn trông mong ý chí của các Đấng]: tự giết mình để đi đến chốn không còn sự sống khác, chỉ có địa ngục khác

những trường hợp tôi biết điển hình nhân cách tránh né [tôi biết, nhiều người sẽ nói, chẳng phải tôi đang trỏ chính tôi hay sao]: Kierkegaard [trong tình yêu, Nhật ký kẻ mị tình là bằng chứng, đi tìm một ảo mộng trong tâm tưởng] và Hermann Hesse [trong cách phản ứng với người mẹ]

sách này không phải của tôi mua đâu, của bạn A. đấy; tôi là type người lãnh đạm, không care đến chính những vấn đề tâm lý, tinh thần mình đang có; nhận thức có nó, nhưng không tìm cách can thiệp, cũng không cố làm nó thoái lui... đơn giản là kệ thôi. Phương châm như lời thề ngành y mà tôi hiểu là 80% tự khỏi, 20% là đừng cố làm nó trở nặng. Thế chẳng phải chữ kệ mới tuyệt làm sao sao 🙂

ngược

cầm sách bạn gửi cho đọc từ mấy tháng trước nhưng đến tuần vừa rồi tôi mới mở Ngược gió ra xem, trong lúc đang chuẩn bị đọc nốt Đỗ Thúc Vịnh. Khi mở Ngược gió ra, thấy trang lót ghi hồi ký, mở vào bên trong, đập ngay vào mắt là Tôi [tác giả: bà Thiếu Mai] chào đời 1917 tại đất Thăng-Long ngàn năm văn-vật... liếc mắt xuống dưới, lại thấy "tôi" lớn lên ở một ngõ nhỏ kẹt giữa phố Hàng Gai và phố Bờ Hồ - là ngõ Hàng Hành etc. ngay tức thì, tôi buột miệng nói cho chính mình nghe: hồi ký mà lại khu vực Bờ Hồ, Cột Đồng Hồ à, hay lắm, phải đọc thôi, may mà ông í gửi cho mình :))) [thank youuu :)]

hồi ký Ngược gió của bà Thiếu Mai [chồng là ông Hùng, nên bà lấy tên là bà Vũ Bá Hùng, tự Thiếu Mai; tên thời con gái là Hòa; về sau khi hoạt động phản gián, bà có tên TV - Tường Vân] được bà bắt đầu viết vào giữa năm 1970, có một quãng ngắn vài tháng ngừng viết vì hơn 10 dây chằng đầu gối đứt, phải phẫu thuật, bình phục, bà viết tiếp, hoàn thành vào cuối mùa thu 1971. Nhắc đến quãng dừng kia, vì nó cũng chia cuốn hồi ký gần 550 trang này thành 2 phần tôi thích và không thích rõ rệt

phần tôi thích, ngay từ đầu thôi thúc tôi đọc, là tôi muốn biết cuộc sống của những con người khu phố cổ Hà Nội vào những năm đầu thế kỷ 20, nhất là bọn trẻ con thời ấy học những cái gì, chơi gì, ăn gì, chửi nhau đánh nhau ra làm sao etc. Tiểu thuyết đã đọc cho biết điều tò mò này qua các mảnh các chi tiết nhỏ, nhưng hồi ký thì càng đáng tò mò hơn chứ. Và đúng mong đợi, phần này bà Thiếu Mai kể rõ mồn một như hiện ra trước mắt đường phố, các ngõ, ngõ Hàng Hành bao nhiêu nhà, bên chẵn bên lẻ số bao nhiêu đến bao nhiêu, mỗi bên bao nhiêu gian nhà... bọn trẻ con đi học thế nào, các ông giáo ngày xưa ra sao, về nhà phải học thêm mỗi ngày 1 giờ chữ Hán do thày [thày - bố] dạy thế nào, trung thu những món gì, leo cột mỡ có đúng câu vè tham tiền cột mỡ, rủ nhau phá Tây lông ra sao... rồi thì các ông rủ nhau chơi tổ tôm vẫn câu, như đến tận giờ người ngoài Bắc hò nhau đi chiếu bạc, đại để: đủ chân chưa :)))

đấy là phần tôi thích nhất; đến giai đoạn bà Thiếu Mai khoảng 14-15, năm 1931, biết dịch thơ, rồi viết lách đăng báo, quen Tú Mỡ, Thế Lữ, Vũ Trọng Phụng... thì tôi bắt đầu không còn hứng thú ban đầu. Bắt đầu từ giai đoạn bà Thiếu Mai viết thư xin làm việc cho Pháp - mà như thày/bố bà nói ban đầu "đã chống Pháp rồi nay lại theo Pháp", từ đây là tôi bắt đầu không còn thấy hồi ký này thu hút như trước nữa. Bà Thiếu Mai làm trong bộ phận phản gián của Pháp, rồi một người Việt làm trong tình báo của Nhật đã báo trước cho bà về lệnh thanh toán trừ khử và xin bà biến mất khỏi mắt ông ta... thế là chạy vào Saigon, vẫn tiếp tục vai trò cũ, lấy chồng và lại gặp lại người tình báo Nhật kia lần nữa, ông ta lại mong bà biến mất cho khuất mắt ông ta vì lần này chỉ thị chỉ cho 5 ngày để thanh toán [đoạn này có một chi tiết tôi lác mắt, đại để bà Thiếu Mai đòi chồng, cùng nhau vào sòng bài Đại Thế Giới xem cho biết trò đỏ đen làm người ta hóa rồ (để khuất mắt ông tình báo kia, còn đọc mảnh giấy ông ấy đưa), thế là ở đây có chi tiết, một bà chơi thua tới độ, chạy ra hàng cầm đồ ngay đấy, cởi cái quần đen ra để cầm cố, giữa chốn đông, cởi quần ngoài ra cầm cố, trơ ra bên trong một cái quần dài mặc lót màu trắng (chắc là cháo lòng)]... rồi etc. etc. nói chung, cái pha thấy may nhất là, từng làm phản gián cho Pháp, tưởng rửa tay gác kiếm làm dân thường rồi thì lại bị Nhật ép phải làm gián điệp cho Nhật do 1 tay VN làm cùng chỗ Pháp kia chỉ điểm [tay này vốn của Nhật cài vào nằm vùng ở phía Nam] đang vào thế lưỡng nan thì thoát kịp bởi một lý do rất may mắn: tay chỉ điểm kia hóa ra là điệp viên hai hàng - điệp viên song trùng: vừa gián điệp cho Nhật, vừa bắt tay với quân Đồng Minh, thế nên tay chỉ điểm này lộ thân phận là lo thoát thân luôn, chính thế vị tướng Nhật kia cũng chẳng còn nhớ đến đầu mối TV - Tường Vân bà Thiếu Mai mà tay chỉ điểm gợi ý

rời Saigon vào tháng 10/1945, ở Hà Nội và các vùng công tác, cùng chồng "Hùng của tôi" làm kinh tế phát đạt dẫu tình cảnh rối ren, cho đến 1954, như nhiều người Bắc di cư Nam, vợ chồng bà Thiếu Mai cũng lên đường vào Nam. Đây là đoạn nói với Bác sĩ Tuyến, năm 1959 - Giám đốc Sở Nghiên cứu chính trị xã hội, còn được biết với biệt danh Trùm Mật Vụ, khi bà Thiếu Mai bị kéo vào sự vụ Hội Duc - Anh mà theo lời Bs Tuyến thì đây là chỉ thị của Tổng thống và bà Cố Vấn ảnh hưởng an ninh quốc gia; đoạn này nói quan điểm và lý do dẫn đến quyết định di cư 1954: "sở dĩ ông cũng như chúng tôi từ miền Bắc và miền Bắc Trung - Việt dắt nhau vào đến miền Nam hằng được mệnh danh là "mảnh đất của tự do" nầy, cũng vì chúng ta không chịu nổi cái chế độ độc tài của bọn CS vô thần, vô gia đình, vô tổ quốc..." Cuốn hồi ký có thể xem là dừng lại tại đây, cảnh cuối là vợ chồng bà Thiếu Mai gặp lại bs Tuyến với dáng thư sinh mặc áo trắng ngắn tay trong rạp chiếu phim và ông ta gật đầu mỉm cười...

cuốn hồi ký viết xong tại Saigon, cuối thu năm 1971 và bản in trong ảnh của nxb Đồng Nai năm 1972. Lý do tôi không thích 2/3 sau của cuốn hồi ký, đặc biệt là các đoạn đối thoại, các đoạn kể lại hành động của bà Thiếu Mai... đơn giản thôi, tôi không thích bà ấy, tôi nghĩ "chém gió hơi nhiều". Tiểu thuyết thì chắc chắn phải có hư cấu, từ lúc chất hư cấu tham gia, câu chuyện mới thành hình dáng tiểu thuyết. Không ai nói hồi ký thì không hư cấu, thậm chí nói ngay cho vuông, chính hồi ký của một người có nhiều thứ để kể thì lại càng hư cấu ác... nhưng liều lượng quá đà thì hẳn là chém gió rồi Ngược gió ơi

[thôi, tôi ngủ, lại 2r sáng rồi, có gì mai sửa typo]

slow

 

picture book Dạo bước với thời gian, H. tặng [thank youuu ❤️], như một niềm an ủi để tú kiên nhẫn đi qua mùa đông trong cảm xúc của mình. Món quà từ trước Tết - đêm nhạc cuối năm của Cầm, tú đọc ngay đêm í, hôm nay trước khi cất lên giá thì mở lần nữa ngắm tranh, vì picture book mà, rất ít chữ, có thể vì ít chữ, mắt tập trung vào màu sắc, nét vẽ và nhận biết cảm xúc của mình qua tranh... mà mùa đông muôn đời buốt giá có thể chịu đựng được hơn một chút

[sách do Slowbooks phát hành, đây là đơn vị làm sách tranh thiếu nhi độc lập tại Việt Nam, thúc đẩy sự tham gia của các tác giả, họa sĩ và nghệ sĩ sách tranh Việt Nam để tạo ra những tác phẩm có tính giáo dục và thẩm mỹ cao, với mong muốn tạo ra những tác phẩm sách tranh chất lượng tập trung vào chủ đề: môi trường sinh thái và hạnh phúc của trẻ em]