[đọc Pan tại đây https://vitanova.vn/pan/]
thông thường tôi sẽ đọc theo thứ tự sáng tác, thì phải đọc Pan trước Victoria, nhưng vì Tiểu thư Victoria được in gộp cùng Đói, bản dịch Thái Bá Tân [không biết dịch từ tiếng Anh hay Nga; trong nhà tôi còn Victoria bìa cam của ĐT làm, cũng in lại bản dịch này thôi, nhưng tìm chả thấy đâu] nên tôi đọc luôn, ngoài ra còn một bản dịch khác cho Victoria, cũng tên Tiểu thư Vichtoria của Đào Minh Hiệp được dịch từ tiếng Nga [cả 2 bản dịch có nhiều chỗ hơi đột ngột ngỡ ngàng; chuyện này với phong cách của Knut Hamsun cũng không có gì lạ, nhưng đúng là có nhiều chỗ, thí dụ TBT thì dịch khuỷu tay, còn ĐMH thì cổ tay, rồi TBT thì dịch nhân vật há to miệng tự vỗ vào mông mình, còn ĐMH thì nhân vật há hốc miệng vỗ đùi etc. nhưng sau đó thì tôi biết rằng, ngay cả bản dịch sang tiếng Anh từ tiếng Na Uy của Hamsun cũng chịu mấy chục năm dịch vài chỗ sai ngớ ngẩn; nên... kệ đi, đôi ba chỗ dây dưa thôi]. Lý do chính tôi đẩy Victoria lên đọc trước Pan là tôi đang cố trì hoãn việc phải đọc qua màn hình; phải cay đắng thừa nhận, khi biết Pan có bản dịch tiếng Việt [mấy hôm trước tôi mới biết, rồi tôi nhớ ra, trong mail nào đấy của đơn vị xuất bản gửi, họ có nhắc đến Pan ở thư mục lưu trữ như một quyển sách không bán, nhưng tôi không thiết tha việc đọc qua màn hình nên tôi đã chẳng để vào đầu, cho đến khi được nhắc lại, link đọc Pan để ngay đầu tiên trên kia kìa] nhưng dạng ebook, tôi đã nghĩ ngay: thôi, có cớ bỏ qua không đọc, đỡ phải đọc; nhưng đang đà đọc, mất công xếp sách của tác giả ra, không cam lòng nhảy cóc bỏ qua. Thế nên lại đọc, dẫu đọc Victoria trước Pan
cả Victoria và Pan đều có cốt truyện chính xoay quanh cặp đôi yêu nhau; và có cấu trúc tam giác - trong toán học có dạng bài toán cơ bản đến kinh điển, chứng minh 3 điểm đã cho tạo thành 1 tam giác, tức là phải chứng minh 3 điểm ấy không thẳng hàng. Không thể tìm được bất kỳ nhân vật chính nào phẳng trong Hamsun, thế thì làm sao mà cấu trúc ba có thể cùng nhau thẳng hàng, cùng nhau thẳng thì một đường thẳng qua 3 điểm, vẫn có thể hình dung đường thẳng này là một tam giác có tọa độ đỉnh bị kéo dẹt trùng vào cạnh đáy, mà phẳng bằng nhẵn như thế thì lại không phải các nhân vật của Hamsun :))). Cấu trúc tam giác cứ thế được duy trì trong cả hai tiểu thuyết; luôn luôn như vậy, một nhân vật trong cấu trúc ba bị Hamsun kết liễu, tức thì một nhân vật khác thế vào duy trì cấu trúc tam giác ba người. Nói "tình tay ba" thì không phải ý tôi, nói thế là sai, tôi nói cấu trúc tam giác, vì chỉ có như vậy, trong lực co kéo chung của không khí truyện - cao độ của mỗi nhân vật được dựng nên tạo ra điểm xoáy trung tâm, từ đó, mới tạo ra độ mất trí của các nhân vật; mỗi nhân vật lại là tác nhân để hai người còn lại trong cấu trúc phát điên cộng hưởng lẫn nhau
Hamsun có cách tạo nhân vật và tình huống truyện có thể phát sốt đột ngột đến mất trí bất cứ lúc nào, không một bước chuyển tiếp hay báo trước. Phong cách viết diễn ra hết sức tự nhiên, tự nhiên đến độ nhiều lúc đọc, tưởng mình rơi vào truyện trong truyện của nhân vật nhà văn nhà thơ hay dòng hồi tưởng/cơn mộng của nhân vật - ma mị, bí ẩn, nồng nhiệt không kiểm soát của các câu chuyện thần thoại Bắc Âu [Goethe nói gì: ai muốn hiểu thi sĩ, phải về quê hương chàng]; trường truyện chính đang rất ổn định, thì một lát cắt ngang mạnh mẽ xen vào, gần như cố ý như một chuyển cảnh của kịch/điện ảnh làm tan lớp mù tâm lý nhân vật và khe nhìn của người đọc. Thí dụ, có một đoạn hiện lên bất chợt trong lúc Johannes của Victoria đang viết tiểu thuyết của mình, đó là cảnh một người bị xe ngựa va vào do anh ta đi như đang tìm cái chết - cảnh này làm nhớ ngay đến cảnh nhân vật tôi của Đói [chi tiết hàng cúc áo, ở Đói, nhân vật đã cắt hàng cúc áo mang đi cầm đồ nhưng bị từ chối]; hay một xen, một người đàn ông về bắt gian vợ mình - một xen bi hài kịch, hài kịch nổi trội, ngay khi tiên lượng trước xen đó và càng về sau, mạch của Victoria sẽ chỉ có bi kịch dồn đuổi tới...
những chương đầu của Pan làm tôi nghĩ đến Rousseau và Thoreau [thiên nhiên được vẽ trong Pan, như những vần thơ, sẽ thấy lại ở Dưới ánh sao thu]; tôi những tưởng những nhân vật, những người yêu nhau ở Victoria đã quá đủ cho tôi các màn hành hạ nhau một cách tinh vi, ngày càng tinh vi - làm sao có thể khác khi ngay từ bé, đứa bé trai đã nói với cô bé rằng sẽ không ai tốt với cô ấy như cậu ta, còn cô bé nói rằng cũng sẽ không có nàng công chúa nào yêu anh như tôi [trường đoạn mở đầu bằng cảnh Johannes lần đầu bước chân vào lâu đài, rất dễ nghĩ ngay đến tác phẩm sau này của Fitzgerald - Đại gia Gatsby], nhưng không, ở Pan vẫn là những chuyển động bí ẩn của tâm hồn trong vực thẳm mà mỗi nhân vật phải hứng lấy khi định mệnh ban cho - quá Dostoievski. Ở đây nhắc tới định mệnh/phần số, chỉ bởi "Pan, trong tín ngưỡng cổ đại Hy Lạp và thần thoại Hy Lạp, là vị thần của sự hoang dã, những người chăn cừu và các đàn gia súc, của tự nhiên và những ngọn núi hoang vu, của việc săn bắn và âm nhạc đồng quê và đặc biệt luôn gắn liền với các nữ thần" - như nhân vật chính Trung Úy Glahn tự nhận, chỗ của mình là ở núi rừng, không đi giữa xã hội vì không muốn mình phải là người nên là; còn về việc với các nữ thần thì, mắt nhìn như của con thú, nhìn như vuốt ve người phải nhận chúng..., hay tình cảnh cô gái thổ dân cứ bám Glahn ở phần Cái chết của Glahn là minh chứng cho định mệnh
hôm trước tôi có đọc một ý của nhà thơ nào đó nói ở lời đầu tập thơ: tự do chẳng là gì ngoài khoảng cách, giữa kẻ săn và con mồi; đó cũng là tình cảnh của viết thơ, khi ta săn đuổi thơ ca thì hóa ra lại bị thơ ca săn đuổi, tức là, ta vừa là kẻ đi săn vừa là con mồi; thơ ca chính là khoảng cách giống như tự do. Tôi nhớ ra rồi, nhà thơ đó là Bắc Đảo; ý: tự do là khoảng cách giữa kẻ đi săn và con mồi - tôi từng đọc cách đây mấy năm, trong Một thoáng ta rực rỡ của Ocean Vương. Tôi thích định nghĩa tự do này
theo dòng miên man, một người thuộc về tự do, cô độc nơi núi rừng như Thomas Glahn thì việc đi săn và trở thành con mồi, khoảng cách kề nhau như kê nòng súng tự bắn vào chân trái của mình, kê nòng súng bắn con chó mình đang vuốt ve, đứng ngay trước họng súng bạn cùng săn khiêu khích viên đạn chủ ý trúng con mồi vào đầu chứ không phải vào sườn... đó là định mệnh, dù có đang trên đường chạy khỏi nó hay không, chỉ cần quá khứ đuổi tới thì gặp định mệnh trên đường trốn chạy khỏi nó ngay
nhà văn không hoàn toàn lấy các chi tiết đời mình để làm bột gột nên cái gắn kết những gì mình viết ra; không hoàn toàn, các chi tiết có thể có thực, có thể không, có thể của chính họ, có thể vay mượn... nhưng cái không thể phủ nhận là cảm xúc đưa vào các chi tiết; từ đấy có thể lần ngược các chi tiết tiểu sử. Đói là trải nghiệm và tình cảnh không xa lạ trong một quãng đời của Hamsun. Victoria có thể cũng vậy, tên Hamsun là tên trang trại của tổ tiên Knut Hamsun, trong Victoria, nơi nhà của người xay bột gần với khu lâu đài là nơi chốn trở đi trở lại, lúc nào cũng mang một cảm giác thiết thân, gắn với mối tình tuổi trẻ; Hamsun có cô con gái được đặt tên Victoria; trong Victoria, nhân vật ông gia sư của Victoria với chuyện tình của mình và các tác phẩm nhét ngăn kéo [cùng những lời trong lần gặp cuối], đó có thể là một số mệnh khả thể nếu năm đó Đói không được xuất bản, thế giới không có Đói, không có Knut Hamsun, mà chỉ dừng ở Knud Pedersen
lối viết tự nhiên của Hamsun không ngại tạo ra những nhân vật mất trí, mất trí một cách tự nhiên thì độc giả, những con người gan dạ dũng cảm, tất nhiên, lãng mạn nữa [tôi không nói lãng mạn theo nghĩa lãng mạn :))))] mở các cánh cửa sống nhiều cuộc đời khác, thực tại khác... tại sao ta ngần ngại :). Rất nhiều khi đọc Hamsun, vừa qua một cao độ, rơi thẳng vào hố thấy Hamsun viết vụng, viết như bôi ra, nhưng tôi lại không thể né được nỗi tò mò: rồi cơn phẫn ngẫn, phát điên phát sốt sẽ được đẩy, đạt tới điểm nào. Thế nên... như đang là đây :)
ps. thôi tôi ngủ, sửa chữa tiếp tục sau, trời đang mưa, phải nhân lúc mưa làm tiếng ru
