mockingbird

 

tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của Walter Tevis xuất bản năm 1980 dựng nên một thế giới vắng bóng con người [dân số giảm mạnh] vào thế kỷ 25, chủ yếu ở New York. Thế giới loài người khi ấy là nơi robot quản lý cuộc sống con người, thuốc - thuốc gây nghiện [con người sử dụng thuốc điều chỉnh tâm trạng và tuân theo các quy tắc xã hội, ngay cả về cảm xúc con người hay sex, cũng tuân theo bộ công cụ quy tắc xã hội định hướng và tuyên truyền như một môn học; con người mất đi tư duy độc lập, sự tò mò và cảm xúc thật, không còn sự độc bản của mỗi cá nhân...] và truyền hình, công nghệ, tự động hoá, các loại robot máy móc có ý thức, ru ngủ con người - con người sống dưới sự chăm sóc của robot... tất tật tạo ra sự cô lập trong xã hội [có như vậy thì con người mới ngoan ngoãn dễ bảo, xã hội thuần là trật tự lờ dờ dật dờ ngủ] và, kì lạ là, việc đọc sách gần như biến mất, như một điều cấm kỵ từ xa xưa, thế giới ấy xảy ra vấn đề mù chữ, phải mất thời gian kết nối ngôn ngữ nói với chữ viết. Những điều một con người làm, như là tìm lại niềm yêu thích sách vở, cảm xúc mang tính cá nhân... đều có thể bị xem là dẫn đến xung đột với trật tự xã hội và bị khép tội

nhân vật Spofforth, một người máy tiên tiến bậc nhất đã sống hàng thế kỷ, chứa những ký ức con người được cập nhật, chỉnh sửa và Spofforth được lập trình không được chết, không được tự huỷ chừng nào con người còn sống để ông phục vụ. Một nhân vật có thể hiểu là phi nhân, nhưng cũng rất con người, một sản phẩm do con người tạo ra như Frankenstein hiện đại, như một con chim nhại, sao chép và bắt chước cuộc sống con người, bị con người coi khinh như một sinh vật phi nhân, lạc lõng chỉ biết lặp lại vòng đời bất tử đầy mệt mỏi. Sao chép tồn tại chứ không sống thực, vòng đời ở trạng thái "nhại lại" giữa một thế giới đang lụi tàn... chim nhại hót ở bìa rừng - đấy là hình ảnh robot Spofforth hay nghĩ về mình

2 nhân vật con người xuất hiện trong truyện và hành trình họ học lại cách đọc - đọc sách, xem những thước phim để kết nối ngôn ngữ nói với chữ viết, khám phá nghệ thuật, lịch sử, tình cảm con người theo cách không phải như được ru ngủ trước đó... chính là bước dịch chuyển từ trạng thái chim nhại sang việc khôi phục phẩm giá, sự độc bản, tâm hồn của mỗi con người

một tiểu thuyết viễn tưởng viết cách đây gần 50 năm, màu sắc phản địa đàng, câu chuyện không hẳn mới mẻ [nhưng nó làm người đọc tuyệt vọng như tôi tiếp tục nghĩ về nơi đang ở và ít nhất còn phải ở thời gian nữa :)] nhưng những năm gần đây, nó như đang viết về tương lai gần hơn nữa khi thế giới càng lúc càng phụ thuộc vào chất gây nghiện; chất gây nghiện lúc này không chỉ ma tuý, mà còn là sự phụ thuộc công nghệ, và đặc biệt: suy giảm khả năng đọc viết - con người không nhiễm bệnh suy giảm này như nhiễm virus, con người nghiện nó, nghiện cảm giác dễ dàng ngừng nghi ngờ ngừng tư duy. Những năm gần đây, một người trưởng thành đôi lúc sẽ tự nhận ra mình viết sai chính tả, không tìm được từ cần dùng, dùng sai từ, những từ thậm chí tương đối thông dụng, vốn từ thì cứ co lại, các vỉa từ ngữ trong kho tàng một bộ phận nhỏ vẫn tiếp tục tìm kiếm, khai thác, đưa vào sử dụng để gạch tên nó khỏi "từ điển tử ngữ" [làm nghĩ đến Yoko Tawada]; phần lớn con người trưởng thành bị đánh cắp mất thời gian, dần đã mất thói quen cầm bút viết nên cơ sự như đã nói; với ngôn ngữ, việc học tập và thực hành nó, dù là tiếng mẹ đẻ hay ngoại ngữ, không gì hiệu quả được bằng viết và đọc, để nhuần nhuyễn, có sự chủ động dùng nó, thì mới đến kỹ năng nghe và nói; người lớn hiện nay đọc ít đi, bấm điện thoại gõ máy thay cho cầm bút viết, ít lắng nghe, chưa nghe đã nói, khó lòng im lặng. Còn với trẻ con, câu chuyện sau covid của nhà nhà có trẻ con đi học, bọn trẻ cái gì cũng nhìn qua loa từ các link bài tập online thày cô gửi, cái gì cũng nhìn qua loa qua trang sách qua tờ phiếu bài tập qua cái màn hình; việc dạy và học không còn ghi trên bảng nhiều nữa, không còn cắm cúi ghi chép nữa vì đã có màn hình máy chiếu, đã có tài liệu in ra giấy, gửi online click vào mà đọc; khả năng đọc hiểu của trẻ con suy giảm, khó lòng để trẻ con có kiên nhẫn đọc hiểu chính cái đề bài mà nó đang phải đối mặt, tiếng mẹ đẻ cũng đầy bí mật xa lạ như ngoại ngữ, viết và đọc có khi đến cấp 2 các cháu vẫn vừa đọc vừa ngắc ngứ đánh vần, còn viết chắc chắn sai nhiều... nói tái mù chữ không phải nói ngoa

nghĩ về thế giới mà quyển truyện dựng nên và hình ảnh những ngày gần đây về bạo loạn ở Pháp [7 nước châu Âu], nhất là hành vi quá khích, bạo lực cướp bóc của một nhóm người không đúng tinh thần biểu tình... nhìn thôi mà tưởng thế giới zombie; tuyệt vọng lại càng thăm thẳm hoang liêu hun hút gió. Một người phụ nữ có 2 con đang học cấp 2 nói với tôi rằng: mịe không biết đến đời cháu tao, có khi nào thay vì nhìn đường thì nhìn mịe máy tính không; khi tôi kêu với cô ấy rằng, thấy bảo sắp tới sẽ thí điểm học 100% trên máy, không biết mất bao lăm thì ra được thế hệ mù chữ, rồi bao lăm thì mồ côi ngôn ngữ