kar

1992, Ka trở về Thổ Nhĩ Kỳ sau 12 năm lưu vong tị nạn chính trị ở Đức. Tuyết - kar, bắt đầu rơi khi Ka đến thành phố biên giới Kars và chẳng mấy chốc, tất tật các con đường ra khỏi thành phố đều bị chặn vì đợt tuyết lớn, thành phố như bị cắt lìa khỏi thế giới bên ngoài; tại đây Ka gặp lại Ipek - người mà ông từng có tình cảm, và kẹt giữa sân khấu các màn kịch: chính trị tôn giáo, bạo động đảo chính, thảm kịch tự sát của các cô gái trẻ nhằm bảo vệ tấm khăn trùm đầu, bi kịch tình ái của hai chị em Ipek...

suốt 16-17 năm qua, tôi vẫn nghĩ Tuyết là tiểu thuyết đơn thuần của Pamuk tôi thích nhất, dù mỗi khi nói điều này, tôi đều chỉ mang máng nhớ về một người đàn ông, nhà thơ, có vẻ già, cô độc, mong chờ hạnh phúc và cũng sợ hạnh phúc, trở lại quê hương Thổ Nhĩ Kỳ trong buổi rối ren như nó vẫn thế, đi lang thang dưới trời tuyết rồi trở về phòng khách sạn đứng nhìn tuyết rơi qua cửa sổ nghĩ về những chuyện mình bị kéo vào, rồi chuyện tình ái thế nào đấy [tôi luôn thấy các nhân vật nam của Pamuk trong chuyện tình ái có phần ngây ngẫn]... cuối cùng thì nằm trong danh sách thủ tiêu của nhóm hoạt động Hồi giáo, đương nhiên chết, không có chuyện cái chết ấy thoát trượt được [tôi cũng hay nghĩ Pamuk rơi vào cảnh như Ka, sau này đọc phỏng vấn Pamuk, đúng là các nhóm hoạt động Hồi giáo có vời đến Pamuk và, Pamuk tởn]

nhưng lần này đọc lại, là vừa đọc dứt Tên tôi là Đỏ xong, thế là thấy ngay phô chênh. Nhất là nửa đầu Tuyết, cảm giác rất khó chịu vì người kể chuyện gián tiếp - chênh vênh, rõ ràng anh ta ở đây - câu chuyện ngay trong điểm nhìn của anh ta, mà cũng rất rõ ràng, anh ta đang kể một câu chuyện anh ta lờ mờ chưa xác quyết; không phải mọi thứ trong màn sương mà dưới trời tuyết lớn, loá của màu tuyết và con mắt nhìn bỏng lạnh. Đến nửa sau, người kể chuyện gián tiếp - Orhan Bey xuất hiện [lại là Orhan, trong mở đầu Istanbul - Hồi ức và thành phố, ta sẽ bắt gặp Orhan Pamuk nói về một Orhan khác - những Orhan trong Đỏ trong Tuyết... chẳng hạn vậy :)], trong vai trò bạn của Ka, lúc này Ka đã bị ám sát, Orhan đến Đức rồi trở lại Kars lần theo quá trình sáng tác tập thơ Tuyết của Ka để hiểu bông tuyết bố cục tập thơ và các sự kiện, hoàn cảnh sáng tác, sự kiện gì xảy ra thời khắc cuối Ka ở Kars, cái chết của Ka vài năm sau đó, những lá thư viết cho Ipek không gửi...

không cần phải đi đến hết Tuyết tôi mới hiểu tại sao tôi từng thích nó nhất; đơn giản thôi mà, khi ấy tôi trẻ, tôi thích những gì cầm nắm rõ như tay tôi cảm nhận nó, mắt tôi thấy nó hiện hữu... nó nhiều tình tiết, rõ mồn một tôi đọc hiểu bằng con mắt đơn thuần của người đương đại đọc một câu chuyện mang tính thời sự. Tuyết quá giống một bộ phim điện ảnh, giải trí mà không quá sáo rỗng, vừa thị hiếu

Tuyết, được dịch từ bản tiếng Đức, có tham khảo bản tiếng Anh. NN giai đoạn này ác thật, Nobel réo Pamuk 2006 thì 2007 đã có Đỏ, 2008 cả Pháo đài Trắng cả Tuyết, 2010 tiếp tục Istanbul bản dịch tuyệt vời... Dã man thật

song tinh vong thân

16-17 năm trước đọc trầy trật mãi Tên tôi là Đỏ [gọi là Đỏ đi]. Vài năm sau đó, có một thời gian chơi trong hội thích truyện trinh thám, Tên tôi là Đỏ cũng nằm trong một vài bài thảo luận sách của hội; nhìn nhận Đỏ là tiểu thuyết trinh thám thì tiếp cận được nhiều đối tượng đọc hơn; còn nếu chỉ nghĩ nó là tiểu thuyết lịch sử và lịch sử hội hoạ Thổ Nhĩ Kỳ [bối cảnh của Đỏ là Thổ Nhĩ Kỳ thế kỷ 16; trước khi trở thành nhà văn, Pamuk học kiến trúc; anh trai của Pamuk là nhà sử học, giảng dạy lịch sử ở Istanbul và trong Đỏ, nhân vật Shekure - con gái của người chịu trách nhiệm làm ra quyển sách theo lệnh không chính thức của vua, một quyển sách theo lối Tây phương (lại là làm ra quyển sách, như Pháo đài Trắng :p); có 2 con trai tên Shevket và Orhan; 3 cái tên ứng với tên của mẹ tác giả, anh trai và tác giả], nghe đã thấy buồn ngủ [đọc Pháo đài Trắng nghĩ đến Italo Calvino; còn Tên tôi là Đỏ thì nghĩ đến Umberto Eco, vì khô như ngói và, vì buồn ngủ :p]

giờ đây đọc lại, cũng vẫn buồn ngủ như xưa, nhưng thấy nó hay hơn, có thể lúc này có đảo chiều lớn [phải đọc lại mấy quyển kia mới khẳng định theo hướng cá nhân được], cho Tên tôi là Đỏ là tiểu thuyết đáng đọc nhất của Pamuk [Pamuk viết Đỏ trong 2 giai đoạn 1990-1992 và 1994-1998, trước khi bị giải Nobel réo tên cả 10-15 năm, chỉ từng ấy thời gian nhưng khoảng cách là thế kỷ :)]. Tiểu thuyết viết dưới dạng tự sự, mỗi chương là một nhân vật đứng "tôi" tuần tự theo tiến trình thời gian sự kiện thay phiên nhau kể câu chuyện theo con mắt nhìn của mình, vì thế nó cho phép độc giả biết gần như ngay từ đầu thủ phạm gây ra 2 cái chết, cách thức động cơ... Với lựa chọn viết cho tất cả các nhân vật đều được đứng ở vị trí tự sự "tôi" ngang nhau, tất tật các nhân vật nhìn ngang nhau, như cách vẽ của các bậc thày xưa ở Thổ Nhĩ Kỳ, không theo luật phối cảnh, vật ở gần hay xa đều giữ nguyên vai trò, không thay đổi theo tầm nhìn gần hay xa [giới luật Hồi giáo không cho thờ ngẫu tượng, chỉ Thượng Đế mới có quyền năng sáng tạo, nên "vẽ là nhớ lại", tranh vẽ chỉ minh hoạ theo luật như vậy, và thường vẽ nhỏ ở lề sách, những người vẽ các tranh này theo đó gọi là nhà tiểu hoạ] - người sáng tạo văn bản như người vẽ tranh theo cái nhìn "từ một đỉnh tháp" giống như cách nhìn thế giới của Thượng Đế "nhìn từ trên cao"... chính điều này tạo điểm nhấn ấn tượng cho Tên tôi là Đỏ, khác hẳn, vị thế riêng với những tiểu thuyết khác của Pamuk, truyện là chuyện lồng trong lớp lớp các câu chuyện song hành chồng lấn nhau, để đến câu cuối cùng tiểu thuyết, chương do nhân vật Shekure đứng "tôi", bà nói: đừng để Orhan [đứa con trai thứ, bé bỏng của bà] lừa [...] để có được một câu chuyện thuyết phục và thú vị thì không có lời dối trá nào mà Orhan không dám nói ra

có một chi tiết rất hay, khoảng chương 4x khi 3 nhà tiểu hoạ vẽ ngựa, vẽ gì cũng là tự hoạ, người làm sao của bào hao/chiêm bao làm vậy: 1 người khi vẽ ngựa tuyệt mỹ, họ trở thành chính con ngựa tuyệt mỹ đó; 1 người khi vẽ ngựa tuyệt mỹ, họ trở nên bậc thầy vĩ đại trong môn vẽ ngựa kiểu cổ; và, 1 người vẽ ngựa tuyệt mỹ thì y nguyên tôi là chính tôi, chẳng có gì hơn... 

người nghệ sĩ nếu sống, suy nghĩ và sáng tạo như các thế lực chi phối, như xã hội đã suy nghĩ và làm việc thì người nghệ sĩ cũng mất dần và không còn khả năng sống, tư duy như con người nghệ thuật của họ "vẽ mà không sợ hãi". Thế là vong thân, không còn là mình, sống và chiều chuộng thứ cảm năng không phải của mình là mình, lạc bước vào những mê cung mờ mịt không làm sao nhận diện, không còn hiểu mình là ai, không còn tin vào mình trong cả hoạt động sáng tạo lẫn đời sống con người ngoài nghệ thuật. Hai cái chết trong Đỏ là hiện thân của 2 phía, kẻ tin vào nghệ thuật mình tham vọng đeo đuổi vươn tới và kẻ tin vào nghệ thuật của người khác nghĩ, hay cách nghĩ mà xã hội thừa nhận [họ chọn tiếp tục thế nào, tiếp tục chiều chuộng thị hiếu, tiếp tục sống mà lờ đi điều họ tin, hay, tự chọc mù con mắt nhìn của mình, thứ nhất để bảo toàn, thứ hai để từ chối hiện hữu, ngay cả khi đó là sự hiện hữu của sắc đỏ, của dục vọng đam mê mâu thuẫn báng bổ..., của một quyển sách]. Một hình ảnh đẹp về kiếp vong thân - số phận chung của loài người làm người, ở cả hai phía dịch chuyển hay không - đi hay không đi - giữ nguyên hay hoà lẫn, dục vọng hay thờ ơ..., cho dẫu Đông và Tây đều thuộc về Thượng Đế

ps. đọc lại mới để ý, Pháo đài Trắng dịch từ tiếng Nga, Tên tôi là Đỏ dịch từ tiếng Anh

the naked eye

"thị lực cũng giống như một kẽ nứt vậy. Không phải thông qua cái kẽ nứt đó ta có thể nhìn thấy được, mà nó chỉ đơn thuần là một kẽ nứt thôi. Vì vậy nói đúng ra nó không thể thấy được gì cả. Mắt không thấy được thực ra cũng là một cái hay"

rất nhiều thứ không thể nắm bắt bằng thị giác, làm sao có thể nhìn đúng về thế giới theo cách ấy. Cũng như nhân vật tôi - một cô gái miền Nam Việt Nam sinh năm 1972, thông thạo tiếng Nga [sau này tôi mới biết Yoko Tawada từng học chuyên ngành văn chương Nga], đáp máy bay xuống Berlin Đức rồi "bị bắt cóc" tới Bochum Đức, rồi nhảy tàu lộn tới Paris... sự dịch chuyển qua các giới tuyến, không chỉ địa lý và không ở đâu, cô ấy có thể nói ngôn ngữ cô ấy có thể dùng và không ở đâu, người ta nói với cô ấy ngôn ngữ mà cô ấy có thể hiểu; nhưng khi xem một bộ phim do thích diễn viên Catherine Deneuve [cả tiểu thuyết 12 chương, mỗi chương gắn với một bộ phim do diễn viên này đóng, nhân vật tôi xem đi xem lại nhiều lần các phim] cô ấy thấy rằng, mình hiểu nhân vật, hiểu tình tiết trong phim chính bởi mình đã không hiểu thoại, ngôn ngữ mà các diễn viên dùng [đây gần như là điều hiển nhiên của nghệ thuật, nó luôn có thể làm người ta hiểu phần nào ngôn ngữ mà nó truyền đạt thông qua loại hình nghệ thuật nó chọn (ngôn ngữ điện ảnh chẳng hạn)]; trong khi nhân vật tôi này, gần như khước từ việc học ngôn ngữ trên mỗi mảnh đất mình lưu lạc, chi tiết cô ấy tìm cách dừng đoàn tàu, giả như để cứu một người phụ nữ tự tử, cô ấy khôi hài, đại ý: vậy là để cứu người phụ nữ này, tôi cần phải chuyển ngôn ngữ

Mắt trần được viết ban đầu bằng tiếng Đức, rồi mới bằng tiếng Nhật. Bản dịch Mắt trần trong tiếng Việt, xuất bản 2011, dịch từ nguyên tác tiếng Nhật, có tham khảo bản tiếng Anh dịch từ nguyên tác tiếng Đức [bản tiếng Việt biên tập không tốt lắm]; năm ấy tôi đọc Mắt trần, như sau này tìm lại ghi chép trên blogspot, tôi cứ nghệt ra, hồi đó tôi đã không cảm thấy đây là văn chương Nhật, đây là cái gì thuộc dòng máu lai; đến gần đây, sau khi đã đọc truyện ngắn Bản nguyên, Chàng chó và [lại lần nữa, đúng như 15 năm trước tôi từng nghĩ, chắc tôi phải đọc nhiều hơn 1 lần] Mắt trần thì tôi bắt đầu hiểu cảm giác của tôi ngày xưa. Văn của Tawada cho tôi không khí của một thế giới ai cũng có thể trở thành người nhập cư - người nước ngoài, tại chính nơi người ta đang có một hiện thực, người dịch chuyển qua những kỳ lạ của ngôn ngữ, của hiện thực và những tưởng tượng qua kẽ nứt; hiện thực mang dáng vẻ hư thực đan vào nhau đến phi lý ấy [đến Mắt trần thì tôi nghĩ đến Kafka, chứ không như Bản nguyên tôi nghĩ đến Bruno Schulz] - không ở đây, không ở đó, không ở đâu cả - người lạ với ngôn ngữ đang trên đường tìm kiếm [ngôn ngữ đang trên đường tìm kiếm, điều này sẽ gặp lại ở một quyển của Tawada mới xuất hiện trong tiếng Việt: Rải rác khắp nơi trên mặt đất; thoạt đầu, nó làm tôi nghĩ đến Kết tinh thầm lặng, của một Yoko khác tôi quan tâm, Yoko Ogawa], một ngôn ngữ nhìn từ góc độ của người nói một ngôn ngữ khác vừa như nhân tạo vừa như gì đó rất kỳ diệu [ví dụ, khi tìm Mắt trần trong tiếng Đức, tôi biết nó chắc chắn là the naked eye trong tiếng Anh, vậy thì tiếng Đức nó có thể trông như thế nào, rất nhanh chóng tôi đoán nó là das nackte auge, chỉ bởi thấy nake và nack nhang nhác, nhưng khi tìm nó trong tiếng Nhật thì... không làm sao mà đoán cho nổi, tiếng Nhật với mẫu tự, như từng xuất hiện trong Bản nguyên, là ngõ cụt với tôi, mà nếu có phiên ra abc thì tôi cũng mù tịt. Tôi từng hỏi con bé cháu mới học tiếng Nhật, học tiếng Nhật thấy thế nào, nó nói vài ba câu cơ bản trong mấy tháng qua nó học với tôi, tôi bảo stop, dù cho có nói sai hay bịa ra, tôi cũng chịu, không cần tiếp tục thêm nữa :)))]

đến giờ tôi vẫn nghệt ra với ý nghĩ năm xưa "dòng máu lai", gì chứ, một nhà văn Nhật viết bằng cả tiếng Nhật và tiếng Đức, lại viết tiểu thuyết có nhân vật chính là cô gái Việt Nam [một người đọc Việt Nam là tôi, hiển nhiên nhận ra, đây là một nhà văn nước ngoài viết về người Việt Nam] mà đến cuối cùng không ai biết tên thật của cô ấy là gì [chỉ biết cô ấy người miền Nam Việt Nam, Sài Gòn, tp. HCM], cô ta tất nhiên nói tiếng Việt, thông thạo tiếng Nga, lưu lạc ở Bochum Đức trong khi lòng hướng đến Berlin Đức, rồi lại Paris Pháp, suýt chút nữa thì sang Thái Lan làm đám cưới để hợp thức hoá giấy tờ..., rồi chân vẫn thọc trong đôi giày cũ, trong những bộ phim của quá khứ thì bỗng, bằng một cây kim đồng hồ, chọc thủng mắt mình; từ đấy chuyển từ ngôn ngữ qua thị lực - kẽ nứt, qua điện ảnh thành ngôn ngữ của những ngón tay, tiếng gõ vào lòng bàn tay. Lúc này, khuôn mặt, hình ảnh căn cước, ảnh dán trong hộ chiếu... không còn nghĩa lý gì nữa rồi. Xuyên các giới tuyến, đường biên, biên độ thị lực, ngôn ngữ... ở đâu đó, một chỗ đứng đúng, mỗi người có thể quan sát và trình diễn thế giới mình biết bằng nhiều điểm nhìn, chỉ từ một lỗ khoá, hay, một kẽ nứt; mở ra khả thể, xoá nhoà các ranh giới, giao thoa các thế giới